Bỏ qua tới nội dung chính

Câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu và đề cương: từ ý tưởng mơ hồ đến kế hoạch được duyệt

THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ CƯƠNG

Hội đồng hiếm khi bác một đề cương vì phương pháp quá đơn giản. Họ bác vì câu hỏi nghiên cứu quá rộng, mục tiêu cụ thể không dẫn đến câu trả lời, hoặc phần lý thuyết chỉ là một danh sách tên tác giả.

Một đề cương tốt là một chuỗi nhất quán: câu hỏi nghiên cứu tổng quát nêu rõ một hoặc hai khái niệm trừu tượng và bối cảnh; mục tiêu tổng quát diễn đạt lại câu hỏi đó thành mục đích; các mục tiêu cụ thể chia nhỏ thành những bước có thể làm và kiểm chứng được; lý thuyết giải thích vì sao các khái niệm liên quan với nhau; và phần phương pháp, thời gian, nguồn lực chứng minh kế hoạch khả thi.

1. Thế nào là một ý tưởng nghiên cứu tốt

Saunders và cộng sự (2023, tr. 30–32) gom các đặc điểm của một ý tưởng nghiên cứu tốt vào ba nhóm. Nhóm thứ nhất là sự phù hợp: ý tưởng phải đáp ứng quy định của cơ sở đào tạo, có liên hệ rõ với lý thuyết, diễn đạt được thành câu hỏi và mục tiêu rõ ràng, và có khả năng đem lại hiểu biết mới. Nhóm thứ hai là năng lực: người làm có hoặc học được kỹ năng cần thiết, đủ thời gian, đủ kinh phí và tiếp cận được dữ liệu. Nhóm thứ ba là động lực: đề tài phải thực sự làm người làm hứng thú, vì một luận văn kéo dài nhiều tháng sẽ rất khó hoàn thành nếu chỉ quan tâm hời hợt từ đầu.

Sách có hai lưu ý đáng nhớ. Thứ nhất, kết quả nghiên cứu nên có tính đối xứng: phát hiện có giá trị tương đương dù kết quả nghiêng về phía nào (Gill và Johnson, dẫn theo Saunders et al., 2023). Một đề tài chỉ có ý nghĩa khi giả thuyết được ủng hộ là một canh bạc. Thứ hai, khi ai đó tin rằng ý tưởng của mình hoàn toàn chưa ai nghiên cứu, sách nêu ba khả năng: ý tưởng thật sự mới; ý tưởng đã được nghiên cứu nhưng người đó tìm tài liệu sai chỗ; hoặc ý tưởng không có giá trị nên chưa ai làm.

Hiểu biết mới không có nghĩa là đề tài mới hoàn toàn

Theo Saunders và cộng sự (2023), một ý tưởng đem lại góc nhìn mới khả thi hơn nhiều so với một ý tưởng hoàn toàn mới. Lặp lại một nghiên cứu trong bối cảnh khác, chẳng hạn một ngành hay một quốc gia khác, là hợp lệ nếu có lý do chính đáng về khả năng áp dụng; điều không hợp lệ là tỏ ra không biết các nghiên cứu đã có.

2. Tinh chỉnh ý tưởng

Sách giới thiệu cả kỹ thuật tư duy lý tính (xem lại các môn học mình làm tốt, hướng nghiên cứu của giảng viên, tên các luận văn cũ, trao đổi với người trong ngành, đọc tài liệu, theo dõi báo chí) lẫn kỹ thuật sáng tạo (ghi sổ ý tưởng, cây liên quan, động não) và khuyên nên kết hợp cả hai (Saunders et al., 2023, tr. 33). Khi đã có ý tưởng, ba cách tinh chỉnh được nhấn mạnh:

Kỹ thuật Delphi

Một nhóm người am hiểu chủ đề trả lời ẩn danh, câu trả lời được phân tích theo chủ đề và đưa lại cho nhóm qua nhiều vòng cho đến khi đạt đồng thuận.

Tìm hiểu sơ bộ

Đọc lại tài liệu với trọng tâm rõ hơn, trao đổi với người có kinh nghiệm, tìm hiểu tổ chức nơi dự định thu thập dữ liệu; nếu ý tưởng không khả thi thì đổi ngay lúc này.

Thu hẹp dần

Xếp ý tưởng từ lĩnh vực, sang mảng, rồi đến khía cạnh cụ thể; sách lấy ví dụ đi từ kế toán, sang phương pháp kế toán tài chính, rồi đến kế toán theo hoạt động.

Với học viên được cơ quan giao đề tài, sách lưu ý dự án của tổ chức thường lớn hơn khuôn khổ một luận văn; có thể tách một phần mình quan tâm làm đề tài, đồng thời cẩn trọng với vai trò người nghiên cứu nội bộ và áp lực chính trị trong tổ chức (Saunders et al., 2023, tr. 41–42).

3. Viết câu hỏi nghiên cứu tổng quát

Câu hỏi nghiên cứu tổng quát (overarching research question) là trung tâm của cả dự án: nó quyết định tài liệu cần đọc, thiết kế nghiên cứu, việc tiếp cận, cách chọn mẫu, phương pháp thu thập và phân tích, và cấu trúc báo cáo (Saunders et al., 2023, tr. 42). Với các chiến lược định tính mang tính khám phá như dân tộc học hay lý thuyết nền, câu hỏi có thể được điều chỉnh trong quá trình làm, nhưng vẫn cần một câu hỏi ban đầu để định hướng.

Câu hỏi mô tả hay câu hỏi giải thích

Câu hỏi thường bắt đầu bằng cái gì, khi nào, ở đâu, ai, tại sao, như thế nào hoặc ở mức độ nào. Câu hỏi chỉ cần mô tả dễ trả lời hơn nhưng thường không đáp ứng yêu cầu của bậc học. Sách so sánh hai câu: "Nhân viên hài lòng thế nào với thay đổi chiến lược gần đây của phòng?" chỉ cho ra mô tả; "Thay đổi chiến lược gần đây ảnh hưởng gì đến sự hài lòng của nhân viên, và vì sao?" mở ra khả năng kiểm định quan hệ và giải thích (Saunders et al., 2023, tr. 53).

Ba công cụ kiểm tra câu hỏi

Công cụ Nội dung Câu hỏi tự kiểm tra
Phép thử GoldilocksCâu hỏi có thể quá lớn (tốn quá nhiều thời gian, nguồn lực), quá nhỏ (thiếu nội dung), quá "nóng" (đụng chạm nhạy cảm) hoặc vừa vặnVới thời gian, năng lực và bối cảnh hiện có, câu hỏi này có vừa sức không?
Nguyên tắc búp bê NgaBóc dần các lớp chữ thừa cho đến khi còn lại phần cốt lõi của ý tưởngCó từ nào trong câu hỏi có thể bỏ mà không mất ý không?
Quy tắc AbCCâu hỏi nên có một hoặc hai khái niệm trừu tượng (Abstract concepts) và một bối cảnh (Context)Khái niệm nào là trọng tâm lý thuyết? Nghiên cứu diễn ra ở đâu, với ai?

Bảng 1. Tổng hợp từ Saunders và cộng sự (2023, tr. 44); phép thử Goldilocks và nguyên tắc búp bê Nga của Clough và Nutbrown, quy tắc AbC của Dudau, dẫn theo Saunders và cộng sự (2023).

Theo quy tắc AbC, hơn hai khái niệm trừu tượng (hoặc không có khái niệm nào) làm trọng tâm lý thuyết mờ đi, còn thiếu bối cảnh thì mất điểm neo thực nghiệm. Ví dụ trong sách: "Hành vi công dân tổ chức ảnh hưởng đến ý định nghỉ việc trong khu vực công ở mức độ nào và vì sao?" có hai khái niệm (hành vi công dân tổ chức, ý định nghỉ việc) và một bối cảnh (khu vực công).

Mô hình SEM nhiều biến và quy tắc AbC

Luận văn định lượng ở Việt Nam thường có năm đến bảy nhân tố. Điều đó không trái với quy tắc AbC nếu câu hỏi tổng quát vẫn xoay quanh một hoặc hai khái niệm trung tâm (chẳng hạn ý định mua và niềm tin), còn các nhân tố khác được đưa vào ở cấp mục tiêu cụ thể hoặc giả thuyết. Một câu hỏi tổng quát liệt kê đủ bảy nhân tố thường là dấu hiệu trọng tâm chưa rõ.

4. Mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể

Mục tiêu tổng quát (research aim) là một câu ngắn nêu mục đích của nghiên cứu; về bản chất nó là câu hỏi tổng quát được viết lại dưới dạng mục đích. Cả hai cho biết nghiên cứu nói về điều gì nhưng chưa cho biết các bước cần làm. Các bước đó được diễn đạt bằng mục tiêu cụ thể (research objectives) hoặc câu hỏi nghiên cứu chi tiết (investigative questions); tùy cơ sở đào tạo ưa dùng dạng nào (Saunders et al., 2023, tr. 45–46).

Tiêu chí Câu hỏi tự kiểm tra Yêu cầu
Minh bạchNó có nghĩa là gì?Nghĩa rõ ràng, không mơ hồ
Cụ thểTôi sẽ làm gì?Mục đích và hành động cần làm dễ hiểu
Liên quanVì sao tôi làm việc này?Thấy rõ liên hệ với mục tiêu tổng quát và câu hỏi tổng quát
Liên kếtNó giúp hoàn thành dự án thế nào?Cả bộ mục tiêu bao trọn các bước từ đầu đến cuối, không bỏ trống khâu nào
Trả lời đượcCó làm được không? Lấy dữ liệu ở đâu?Kết quả khả thi; loại dữ liệu cần thiết rõ ràng
Đo đượcKhi nào thì xong?Biết được khi nào mục tiêu đã đạt

Bảng 2. Diễn đạt lại từ Bảng 2.4 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 46).

Ví dụ của sách (Box 2.7) là đề tài về tác động của sáp nhập đến nhân viên một công ty công nghệ. Bộ sáu mục tiêu đi theo trình tự: mô tả bản chất và nguyên nhân của thay đổi; định nghĩa các khái niệm (gắn kết, cam kết, phát triển nhân viên); đánh giá tác động lên gắn kết và cam kết; đánh giá tác động lên cảm nhận về cơ hội phát triển; tìm cách thúc đẩy các yếu tố này; và đưa ra khuyến nghị. Mục tiêu thứ hai, định nghĩa khái niệm, hay bị học viên bỏ qua, trong khi đó chính là cầu nối với lý thuyết.

5. Vai trò của lý thuyết

Saunders và cộng sự (2023, tr. 48) định nghĩa lý thuyết là một hệ thống tri thức dựa trên bằng chứng thực nghiệm, dùng để giải thích hoặc dự báo. Theo Whetten (1989), một lý thuyết gồm bốn thành phần: cái gì (các khái niệm, biến), như thế nào (chúng liên hệ ra sao), tại sao (vì sao chúng liên hệ) và ai, ở đâu, khi nào (giới hạn áp dụng). Hai thành phần đầu chỉ mang tính mô tả; thành phần "tại sao" mới là phần giải thích.

Những thứ không phải là lý thuyết

Sutton và Staw (1995) chỉ ra năm thứ thường bị nhầm là lý thuyết: danh sách tài liệu tham khảo, dữ liệu, danh sách biến, sơ đồ và giả thuyết. Mỗi thứ đều cần cho quá trình xây dựng hoặc kiểm định lý thuyết, nhưng tự chúng không giải thích được vì sao các quan hệ tồn tại. Saunders và cộng sự (2023) bổ sung rằng các mệnh đề hay khái niệm dẫn dắt câu hỏi nghiên cứu, tự chúng, cũng chưa phải lý thuyết.

Mô hình nghiên cứu không phải là lý thuyết

Một sơ đồ có mũi tên từ các nhân tố đến biến phụ thuộc, kèm danh sách tên lý thuyết (TPB, TAM, UTAUT), chưa đủ. Phần cơ sở lý thuyết cần lập luận bằng lời vì sao mỗi quan hệ được kỳ vọng tồn tại, và dựa vào cơ chế nào của lý thuyết nền.

Mức đóng góp lý thuyết phù hợp

Sách phân biệt ba cấp lý thuyết: lý thuyết lớn có khả năng thay đổi cách nhìn thế giới; lý thuyết tầm trung như tháp nhu cầu của Maslow hay thuyết hai nhân tố của Herzberg; và lý thuyết thực chất, gắn với một thời điểm, bối cảnh, nhóm đối tượng hay vấn đề cụ thể (Saunders et al., 2023, tr. 54). Luận văn thạc sĩ thường đóng góp ở cấp thứ ba, và nhiều lý thuyết thực chất có cùng mệnh đề có thể dần hình thành lý thuyết tầm trung.

Corley và Gioia (2011) đánh giá đóng góp lý thuyết theo hai chiều. Chiều tính mới chia thành đóng góp bổ sung (mở rộng hoặc áp dụng lý thuyết trong bối cảnh mới) và đóng góp khai mở (đưa ra lý thuyết mới). Chiều hữu ích chia thành hữu ích về khoa học và hữu ích về thực tiễn; một nghiên cứu có thể đạt được cả hai.

Thành phần Câu hỏi Thể hiện trong đề cương
Cái gìKhái niệm, biến nào được xem xét?Định nghĩa khái niệm, thang đo
Như thế nàoCác khái niệm liên hệ ra sao?Mô hình, chiều tác động, giả thuyết
Tại saoVì sao có quan hệ đó?Lập luận từ lý thuyết nền cho từng giả thuyết
Ai, ở đâu, khi nàoLý thuyết áp dụng trong giới hạn nào?Bối cảnh, đối tượng, phạm vi, hạn chế

Bảng 3. Dựa trên Whetten (1989) và phần trình bày trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 49–50); cột cuối là gợi ý áp dụng của tác giả bài viết.

6. Vì sao cần đề cương và hội đồng chấm gì

Đề cương là kế hoạch có cấu trúc cho dự án nghiên cứu. Nó buộc người làm suy nghĩ kỹ về cái gì, vì sao, như thế nào, khi nào và ở đâu, và trở thành bản chỉ dẫn khi dự án đi qua nhiều giai đoạn (Saunders et al., 2023, tr. 55). Ngoài các tiêu chí riêng cho từng phần, sách nêu ba tiêu chí chung mà người chấm thường dùng:

  • Tính nhất quán: đề cương mạch lạc, các phần ăn khớp và đủ sức định hướng việc nghiên cứu.
  • Đạo đức: nghiên cứu có người tham gia thường phải qua hội đồng đạo đức; cần nêu cách lưu trữ dữ liệu, bảo đảm ẩn danh và bảo mật.
  • Tính khả thi: làm được trong thời gian cho phép, tiếp cận được người tham gia, đủ kinh phí và kỹ năng.

Sách còn cảnh báo về nghiên cứu xuất phát từ định kiến: một học viên nói với tác giả rằng anh ta đã biết trước kết quả, và khi được hỏi vậy nghiên cứu để làm gì thì không trả lời được (Saunders et al., 2023, tr. 57).

7. Cấu trúc một đề cương

Phần Nội dung chính Lưu ý
Tên đề tàiTóm tắt câu hỏi nghiên cứu, phản ánh các khái niệmTránh cụm thừa như "Nghiên cứu nhằm tìm hiểu..."; đổi câu hỏi thì đổi tên
Bối cảnhGiới thiệu vấn đề; lý do chọn câu hỏi và mục tiêu; đặt nghiên cứu vào tài liệu học thuậtChưa phải tổng quan tài liệu đầy đủ, chỉ là các nguồn và lý thuyết chính
Câu hỏi, mục tiêuCâu hỏi tổng quát, mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể hoặc câu hỏi chi tiếtPhải dẫn đến kết quả quan sát được
Phương phápTriết lý, thiết kế, tổng thể và mẫu, kỹ thuật thu thập và phân tích, đạo đứcMô tả cách dùng công cụ, không cần đính kèm bảng hỏi
Thời gianCác giai đoạn và thời lượng, thường trình bày bằng sơ đồ GanttMọi việc thường lâu hơn dự kiến; có việc phải làm tuần tự
Nguồn lựcKinh phí, khả năng tiếp cận dữ liệu, thiết bị và phần mềmChứng minh có kỹ năng hoặc được hỗ trợ để phân tích
Tài liệu tham khảoMột số nguồn chính về lý thuyết và phương phápKhông cần danh sách dài để gây ấn tượng

Bảng 4. Tổng hợp từ mục 2.9 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 57–62).

Phần bối cảnh có ba chức năng: giới thiệu vấn đề, nêu lý do chọn câu hỏi và mục tiêu, và gắn nghiên cứu vào tài liệu học thuật. Lý do nên gồm hai ý: vì sao người làm quan tâm, và vì sao nghiên cứu đáng làm. Ý thứ hai thường dựa vào một trong ba hướng: áp dụng lý thuyết vào bối cảnh cụ thể, phát triển lý thuyết trong một bối cảnh, hoặc kiểm định lý thuyết trong một bối cảnh (Saunders et al., 2023, tr. 58).

Kế hoạch thu thập lớn, kế hoạch phân tích trống

Sách nhận xét nhiều đề cương có kế hoạch thu thập dữ liệu quy mô lớn nhưng không nghĩ đến việc phân tích. Đề cương cần cho thấy người làm có phần mềm, có kỹ năng hoặc có người hỗ trợ để phân tích dữ liệu đó (Saunders et al., 2023, tr. 60–62).

8. Ví dụ minh họa, lỗi thường gặp và checklist

Ví dụ minh họa (tác giả bài viết tự soạn)

Tên đề tài: Niềm tin và ý định sử dụng ví điện tử của người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh.

Câu hỏi tổng quát: Niềm tin ảnh hưởng đến ý định sử dụng ví điện tử của người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh ở mức độ nào, và vì sao?

Mục tiêu tổng quát: Đánh giá tác động của niềm tin đến ý định sử dụng ví điện tử của người cao tuổi tại TP. Hồ Chí Minh và giải thích cơ chế của tác động này.

Mục tiêu cụ thể: (1) xác định và định nghĩa các khái niệm niềm tin, ý định sử dụng và các yếu tố liên quan dựa trên lý thuyết nền; (2) đo lường mức độ niềm tin và ý định sử dụng của người cao tuổi; (3) kiểm định tác động của niềm tin và các yếu tố liên quan đến ý định sử dụng; (4) giải thích kết quả dựa trên lý thuyết nền và dữ liệu thu được; (5) đề xuất hàm ý cho các nhà cung cấp ví điện tử.

Cách viết yếu Vấn đề Cách viết tốt hơn
"Các nhân tố ảnh hưởng đến..." với bảy nhân tố trong câu hỏiQuá nhiều khái niệm, trọng tâm lý thuyết mờGiữ một hoặc hai khái niệm trung tâm trong câu hỏi tổng quát
Câu hỏi chỉ hỏi "mức độ hài lòng ra sao"Chỉ dẫn đến mô tảThêm quan hệ và "vì sao"
Mục tiêu "tìm hiểu về..."Không đo được, không biết khi nào xongDùng động từ cụ thể: xác định, đo lường, kiểm định, đề xuất
Bộ mục tiêu thiếu bước định nghĩa khái niệmĐứt mạch giữa lý thuyết và đo lườngThêm mục tiêu xác định và định nghĩa khái niệm
Cơ sở lý thuyết là danh sách tên lý thuyết và sơ đồThiếu phần "tại sao"Lập luận cơ chế cho từng quan hệ
Không có kế hoạch thời gian và phân tíchHội đồng không đánh giá được tính khả thiThêm sơ đồ Gantt và mô tả phần mềm, kỹ thuật phân tích

Bảng 5. Lỗi thường gặp, tổng hợp dựa trên các nguyên tắc trong Saunders và cộng sự (2023).

Checklist trước khi nộp đề cương

  • Đã nói rõ sẽ làm gì, vì sao làm và vì sao đáng làm.
  • Đã chỉ ra nghiên cứu liên hệ thế nào với các nghiên cứu trước và lý thuyết nào được dùng.
  • Đã nêu câu hỏi tổng quát, mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể hoặc câu hỏi chi tiết.
  • Đã mô tả thiết kế nghiên cứu, dữ liệu cần, người tham gia, cách chọn mẫu và cách tiếp cận.
  • Đã mô tả cách thu thập và phân tích dữ liệu để đi đến giải thích lý thuyết.
  • Đã lường trước vấn đề chất lượng dữ liệu và cách khắc phục.
  • Đã xem xét vấn đề đạo đức ở từng giai đoạn và cách xử lý.

Checklist diễn đạt lại từ Box 2.11 trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 56).

Kết luận

Phần lớn khó khăn ở chương kết quả và kết luận bắt nguồn từ đề cương: câu hỏi quá rộng thì kết luận chung chung, mục tiêu không đo được thì không biết khi nào đã trả lời xong, lý thuyết chỉ là danh sách thì phần thảo luận không có gì để đối chiếu.

Dành thời gian viết đi viết lại câu hỏi tổng quát và bộ mục tiêu cụ thể cho đến khi chúng khớp với nhau là khoản đầu tư có lợi nhất trong cả quá trình làm luận văn.

Tài liệu tham khảo

  • Corley, K. G., & Gioia, D. A. (2011). Building theory about theory building: What constitutes a theoretical contribution? Academy of Management Review, 36(1), 12–32. https://doi.org/10.5465/amr.2009.0486
  • Saunders, M. N. K., Lewis, P., & Thornhill, A. (2023). Research methods for business students (9th ed.). Pearson.
  • Sutton, R. I., & Staw, B. M. (1995). What theory is not. Administrative Science Quarterly, 40(3), 371–384. https://doi.org/10.2307/2393788
  • Whetten, D. A. (1989). What constitutes a theoretical contribution? Academy of Management Review, 14(4), 490–495. https://doi.org/10.5465/amr.1989.4308371

Bài viết tổng hợp từ các nguồn học thuật được liệt kê ở trên nhằm mục đích tham khảo phương pháp. Ví dụ minh họa ở mục 8 do tác giả bài viết tự soạn. Người đọc nên đối chiếu với quy định về đề cương của cơ sở đào tạo.

0971202308