Bỏ qua tới nội dung chính

Adopted hay adapted: phân biệt kế thừa nguyên văn và điều chỉnh thang đo

THIẾT KẾ BẢNG HỎI VÀ ĐO LƯỜNG

Hai từ chỉ khác nhau một chữ cái, nhưng mỗi từ kéo theo một nghĩa vụ chứng minh khác nhau. Với nghiên cứu dùng thang đo tiếng Anh dịch sang tiếng Việt, câu trả lời gần như luôn là adapted, và chương phương pháp cần viết đúng như vậy.

Adopt là dùng nguyên câu hỏi hoặc thang đo của người khác, không đổi gì. Adapt là dùng nhưng có thay đổi, dù chỉ là bỏ một mục, đổi ngữ cảnh, đổi số điểm hay dịch sang ngôn ngữ khác. Thang đo adopted được dựa vào bằng chứng độ giá trị của tác giả gốc; thang đo adapted phải tự cung cấp bằng chứng mới, vì thay đổi có thể làm mất độ giá trị đã được kiểm định.

1. Ba lựa chọn khi thiết kế câu hỏi

Saunders và cộng sự (2023, tr. 523) mô tả ba việc mà nhà nghiên cứu làm khi thiết kế từng câu hỏi, theo cách phân loại của Bourque và Clark (dẫn theo Saunders et al., 2023): dùng nguyên câu hỏi từ bảng hỏi khác (adopt), điều chỉnh câu hỏi từ bảng hỏi khác (adapt), hoặc tự phát triển câu hỏi mới (develop). Bản tiếng Việt của Saunders và cộng sự (2010) dịch hai lựa chọn đầu là "dùng" và "điều chỉnh" các câu hỏi đã sử dụng trong các bảng câu hỏi khác.

Hai lựa chọn đầu tốn ít thời gian hơn hẳn việc tự phát triển, với điều kiện câu hỏi vẫn thu được đúng dữ liệu cần để trả lời câu hỏi nghiên cứu. Chúng còn cho phép lặp lại hoặc so sánh kết quả với nghiên cứu trước (Saunders et al., 2023). Bài này tập trung vào ranh giới giữa hai lựa chọn đó; quy trình tự phát triển thang đo đã được trình bày trong chuyên đề riêng.

Định nghĩa làm việc

Adopted: câu chữ, số mục, thang trả lời, thứ tự neo và đối tượng mà mục hỏi nhắm tới đều giữ nguyên như bản gốc. Adapted: có ít nhất một thay đổi trong các yếu tố trên. Không có mức "chỉ sửa một chút" nằm giữa hai loại này.

2. Adopted: dùng nguyên văn

Dùng nguyên văn câu hỏi có sẵn thường hợp lý, nhưng Saunders và cộng sự (2023) đưa ra ba lưu ý. Câu hỏi của người khác được thiết kế cho mục đích của họ, có thể không khớp với mục tiêu của bạn. Câu hỏi không thể phản ánh những thay đổi xảy ra sau khi nó được viết và kiểm định. Và đang lưu hành rất nhiều câu hỏi diễn đạt kém hoặc thiên lệch, nên mỗi câu đều cần được đánh giá cẩn thận. Bảng hỏi dùng câu hỏi nguyên văn vẫn phải được thử nghiệm sơ bộ.

Với thang đo, cùng nguồn này nêu hai điều kiện để dùng lại: thang đo phải có giá trị cho nghiên cứu của bạn, và người trả lời dự kiến phải trả lời được nó. Hộp kiểm tra 11.8 trong sách cụ thể hóa thành các câu hỏi sau.

  • Thang đo có đo đúng khái niệm mà câu hỏi nghiên cứu cần không?
  • Tài liệu làm cơ sở phát triển thang đo có vững không, và có được trích dẫn không?
  • Thang đo đã được kiểm định thực nghiệm và xác nhận độ giá trị chưa?
  • Từng mục có được lập luận rõ ràng không?
  • Thang đo có yêu cầu người trả lời đặt mình vào một tình huống giả định không?
  • Người trả lời có dễ trả lời từng mục dựa trên trải nghiệm hằng ngày của họ không?

Phỏng theo Hộp 11.8 do Forbes và Saunders xây dựng, trong Saunders và cộng sự (2023, tr. 535), diễn đạt lại bằng tiếng Việt.

Adopted không có nghĩa là miễn phí

Câu hỏi và thang đo thường có bản quyền, trừ khi có ghi chú rõ là được phép dùng. Ngay cả khi không có bản quyền chính thức, nên liên hệ tác giả để xin phép khi có thể, và trong báo cáo phải ghi nguồn và ghi công tác giả (Saunders et al., 2023).

3. Adapted: dùng có thay đổi

Saunders và cộng sự (2023, tr. 536) khuyên chỉ sửa thang đo khi thật sự cần, vì thay đổi đáng kể có thể ảnh hưởng đến độ giá trị của thang đo và từ đó đến kết quả nghiên cứu. Lời khuyên này quan trọng vì trên thực tế, điều chỉnh là chuyện rất phổ biến và thường không được báo cáo đầy đủ.

46% Tỷ lệ thang đo được báo cáo là đã điều chỉnh, trong 2.088 thang đo ở bốn tạp chí hàng đầu (Heggestad et al., 2019).
23% Tỷ lệ thang đo điều chỉnh có kèm bằng chứng độ giá trị cho phiên bản mới (Heggestad et al., 2019).
85% Tỷ lệ lần sử dụng sáu thang đo được khảo sát có ít nhất một điều chỉnh, nhiều điều chỉnh không được nêu (Heggestad et al., 2019).

Heggestad và cộng sự (2019) xem điều chỉnh thang đo là thuật ngữ chung cho mọi thay đổi so với bản gốc: số mục, ngữ cảnh tình huống của các mục, cấp độ tổ chức của khái niệm, thang trả lời, khung thời gian. Nghiên cứu của họ còn khảo sát thành viên ban biên tập và chuyên gia đo lường về những kiểu điều chỉnh đáng lo ngại và loại bằng chứng nên có, rồi đưa ra bảng kiểm cho người phản biện.

Điểm cần nhớ từ các con số trên: phần lớn thang đo điều chỉnh được công bố mà không có bằng chứng độ giá trị cho phiên bản mới, và hội đồng hay người phản biện ngày càng chú ý đến khoảng trống này.

4. Dịch sang tiếng Việt có phải là adapt không?

Có. Khi đổi ngôn ngữ, câu chữ của từng mục thay đổi, và đôi khi cả nghĩa. Saunders và cộng sự (2023), dựa trên Usunier và cộng sự, yêu cầu bản dịch phải tương đương về nghĩa từ vựng, nghĩa thành ngữ, nghĩa kinh nghiệm và ngữ pháp, đồng thời so sánh ba kỹ thuật dịch trực tiếp, dịch ngược và dịch song song. Tài liệu hướng dẫn về chủ đề này trong lĩnh vực y tế cũng gọi quá trình này là "điều chỉnh xuyên văn hóa" (cross-cultural adaptation) chứ không gọi là dịch (Beaton et al., 2000).

Hệ quả thực tế: một luận văn ở Việt Nam dùng thang đo tiếng Anh, dù dịch sát từng chữ, cũng nên mô tả thang đo là adapted. Viết "adopted from Smith (2015)" trong khi phụ lục là bản tiếng Việt là một mâu thuẫn mà hội đồng dễ nhận ra.

Đính kèm cả hai bản

Saunders và cộng sự (2023) khuyên đưa cả bảng hỏi gốc và bản dịch vào phụ lục. Đây là cách đơn giản nhất để chứng minh bản tiếng Việt tương đương với bản gốc, và để người đọc tự đánh giá mức độ điều chỉnh.

5. Mỗi kiểu thay đổi cần bằng chứng gì

Bảng dưới đây gom các kiểu điều chỉnh mà Heggestad và cộng sự (2019) mô tả, cùng với rủi ro chính và bằng chứng tối thiểu nên báo cáo. Cột bằng chứng là đề xuất của chuyên đề, dựa trên các tiêu chí độ giá trị và độ tin cậy trong Saunders và cộng sự (2023); người đọc nên đối chiếu với yêu cầu cụ thể của cơ sở đào tạo.

Kiểu điều chỉnh Ví dụ Rủi ro chính Bằng chứng nên báo cáo
Dịch sang ngôn ngữ khác Thang đo tiếng Anh dịch sang tiếng Việt Lệch nghĩa, mục khó hiểu với người trả lời Quy trình dịch (dịch ngược hoặc song song), thử nghiệm sơ bộ, phụ lục hai bản
Rút bớt mục Thang 10 mục chỉ dùng 4 mục Thu hẹp nội dung khái niệm Lý do chọn mục, độ tin cậy và cấu trúc nhân tố của bản rút gọn
Thêm mục mới Thêm mục về mạng xã hội vào thang đo truyền thông Mục mới đo một khái niệm khác Đánh giá nội dung của mục mới, hệ số tải và độ giá trị phân biệt
Đổi ngữ cảnh hoặc đối tượng "Công ty tôi" thành "trường tôi"; cá nhân thành nhóm Mục không còn hợp lý trong bối cảnh mới Ý kiến chuyên gia, thử nghiệm sơ bộ, CFA trên dữ liệu mới
Đổi thang trả lời Thang 7 điểm thành 5 điểm; đổi nhãn neo Không so sánh được với nghiên cứu gốc Nêu rõ thang mới và lý do; không so sánh trực tiếp điểm trung bình với nghiên cứu gốc
Đổi khung thời gian "Trong năm qua" thành "trong tháng qua" Đo trạng thái thay vì xu hướng ổn định, hoặc ngược lại Lý do lý thuyết cho khung thời gian mới

Bảng 1. Kiểu điều chỉnh tổng hợp từ Heggestad và cộng sự (2019); cột rủi ro và bằng chứng do tác giả chuyên đề đề xuất.

6. Cách viết trong chương phương pháp

Nguyên tắc chung rất đơn giản: gọi đúng tên, liệt kê từng thay đổi, và đưa bằng chứng tương xứng. Câu "thang đo được kế thừa và điều chỉnh từ các nghiên cứu trước" không cho người đọc biết điều gì đã thay đổi, và vì vậy không thể đánh giá được.

Đoạn mẫu

Khái niệm [tên khái niệm] được đo bằng thang đo của [Tác giả (Năm)], gồm [số] mục trên thang Likert [số] điểm. Thang đo được điều chỉnh như sau: (1) dịch sang tiếng Việt theo quy trình dịch ngược với hai người dịch độc lập; (2) đổi "[cụm từ gốc]" thành "[cụm từ mới]" để phù hợp với bối cảnh [bối cảnh]; (3) bỏ mục [mã mục] vì [lý do]. Phiên bản điều chỉnh được [số] chuyên gia góp ý và thử nghiệm với [số] người trả lời. Trong mẫu chính thức, thang đo đạt Cronbach's alpha = [giá trị], các hệ số tải chuẩn hóa từ [giá trị] đến [giá trị]. Bản gốc và bản điều chỉnh được trình bày ở Phụ lục [số]. Tác giả đã [xin phép tác giả gốc vào ngày / xác nhận thang đo được phép sử dụng cho mục đích nghiên cứu].

Nếu thật sự dùng nguyên văn (ví dụ khảo sát bằng tiếng Anh với thang đo tiếng Anh, không đổi gì), chỉ cần ghi "thang đo được sử dụng nguyên văn từ [Tác giả (Năm)]", kèm thông tin xin phép, và vẫn báo cáo độ tin cậy trên dữ liệu của mình.

7. Lỗi thường gặp và checklist

Cách viết yếu Vấn đề Cách viết tốt hơn
"Adopted from Smith (2015)" với bảng hỏi tiếng Việt Dịch là một dạng điều chỉnh "Adapted from Smith (2015)", nêu quy trình dịch
"Kế thừa và điều chỉnh từ các nghiên cứu trước" Không nói rõ điều chỉnh gì Liệt kê từng thay đổi và lý do
Viết lẫn "adapted" và "adopted" trong cùng chương Người đọc không biết thang đo có bị đổi hay không Chọn một thuật ngữ đúng cho từng thang đo, dùng nhất quán
Lấy alpha của nghiên cứu gốc làm bằng chứng Bằng chứng đó thuộc về phiên bản gốc, mẫu gốc Báo cáo độ tin cậy và độ giá trị trên dữ liệu của mình
Không ghi nguồn hoặc không xin phép Có thể vi phạm bản quyền và liêm chính học thuật Ghi nguồn, ghi công tác giả, lưu bằng chứng xin phép

Bảng 2. Lỗi thường gặp khi mô tả thang đo kế thừa.

Checklist trước khi nộp

  • Mỗi thang đo được gọi đúng là adopted hoặc adapted.
  • Mọi thay đổi so với bản gốc được liệt kê kèm lý do.
  • Phụ lục có bản gốc và bản đã dịch hoặc điều chỉnh.
  • Có mô tả quy trình dịch nếu thang đo được chuyển ngữ.
  • Bảng hỏi đã được thử nghiệm sơ bộ, kể cả khi dùng câu hỏi nguyên văn.
  • Độ tin cậy và độ giá trị được báo cáo trên dữ liệu của chính nghiên cứu.
  • Có ghi nguồn, ghi công tác giả và thông tin xin phép sử dụng.

Kết luận

Adopt cho phép dựa vào bằng chứng của tác giả gốc; adapt chuyển trách nhiệm chứng minh sang người dùng. Với phần lớn nghiên cứu ở Việt Nam, việc dịch đã đặt thang đo vào nhóm adapted, nên câu hỏi đúng không phải là "có điều chỉnh không" mà là "đã điều chỉnh những gì, và có bằng chứng gì cho phiên bản mới".

Gọi đúng tên ngay từ đầu giúp chương phương pháp trung thực hơn, và giúp hội đồng tập trung vào bằng chứng thay vì vào câu chữ.

Tài liệu tham khảo

Giáo trình

  • Saunders, M., Lewis, P., & Thornhill, A. (2010). Phương pháp nghiên cứu trong kinh doanh (Nguyễn Văn Dung, dịch). Nhà xuất bản Tài chính.
  • Saunders, M. N. K., Lewis, P., & Thornhill, A. (2023). Research methods for business students (9th ed.). Pearson.

Nguồn về điều chỉnh thang đo

  • Beaton, D. E., Bombardier, C., Guillemin, F., & Ferraz, M. B. (2000). Guidelines for the process of cross-cultural adaptation of self-report measures. Spine, 25(24), 3186–3191. https://doi.org/10.1097/00007632-200012150-00014
  • Heggestad, E. D., Scheaf, D. J., Banks, G. C., Monroe Hausfeld, M., Tonidandel, S., & Williams, E. B. (2019). Scale adaptation in organizational science research: A review and best-practice recommendations. Journal of Management, 45(6), 2596–2627. https://doi.org/10.1177/0149206319850280

Bài viết tổng hợp từ các nguồn học thuật được liệt kê ở trên nhằm mục đích tham khảo phương pháp. Người đọc nên đối chiếu với quy định của cơ sở đào tạo và tạp chí mục tiêu.

0971202308