PRISMA 2020 là gì? Hướng dẫn học thuật và thực hành cho systematic review

1. Vấn đề cốt lõi mà PRISMA giải quyết

Hãy hình dung hai nhóm tác giả cùng tổng quan về một câu hỏi nghiên cứu, chẳng hạn mối quan hệ giữa lãnh đạo chuyển đổi và sự gắn kết của nhân viên. Cả hai đều gọi bài của mình là systematic review, nhưng một nhóm mô tả rất rõ họ tìm kiếm ở cơ sở dữ liệu nào, dùng chuỗi từ khóa nào, loại trừ bài nào sau khi đọc toàn văn và vì sao. Nhóm còn lại chỉ viết rằng họ đã tìm kiếm trên một số cơ sở dữ liệu và chọn các nghiên cứu phù hợp. Khi hai bài đưa ra kết luận khác nhau, người đọc nên tin nhóm nào?

Trong công bố quốc tế, câu trả lời không nên dựa vào uy tín cá nhân của tác giả, mà dựa vào mức độ minh bạch của quy trình. Một tổng quan hệ thống chỉ có giá trị khi người đọc có thể kiểm tra con đường đi từ câu hỏi nghiên cứu đến tập hợp bằng chứng cuối cùng. Nếu con đường đó không được báo cáo đầy đủ, kết luận có thể vẫn đúng, nhưng người đọc không có đủ cơ sở để đánh giá.

PRISMA ra đời từ nhu cầu đó. Tên đầy đủ của PRISMA là Preferred Reporting Items for Systematic reviews and Meta-Analyses. Đây là một hướng dẫn báo cáo (reporting guideline) nhằm giúp tác giả trình bày rõ ràng lý do thực hiện tổng quan, phương pháp đã dùng và kết quả tìm thấy. Phiên bản PRISMA 2020 cập nhật PRISMA 2009 để phản ánh sự phát triển của phương pháp tổng hợp bằng chứng, bao gồm các yêu cầu chi tiết hơn về chiến lược tìm kiếm, quy trình sàng lọc, đánh giá rủi ro sai lệch, tính sẵn có của dữ liệu và sơ đồ dòng chảy.

2. PRISMA 2020 là gì?

PRISMA 2020 là bộ hướng dẫn báo cáo dành cho systematic review và meta-analysis. Điểm cần nhấn mạnh là PRISMA chủ yếu trả lời câu hỏi: khi viết bài, tác giả cần báo cáo những thông tin gì để người đọc có thể hiểu và đánh giá quy trình tổng quan? PRISMA không thay thế các tài liệu hướng dẫn phương pháp như Cochrane Handbook, JBI Manual for Evidence Synthesis hoặc các giáo trình chuyên sâu về meta-analysis.

Sự phân biệt giữa hướng dẫn báo cáo và hướng dẫn thực hiện rất quan trọng. Một tác giả có thể dùng PRISMA checklist ngay từ giai đoạn lập kế hoạch, nhưng điều đó không có nghĩa PRISMA là toàn bộ phương pháp luận. Ví dụ, PRISMA yêu cầu báo cáo cách đánh giá rủi ro sai lệch, nhưng không tự quyết định thay bạn nên dùng công cụ nào. Việc chọn RoB 2, ROBINS-I, Newcastle-Ottawa Scale, MMAT hay công cụ khác phụ thuộc vào loại thiết kế nghiên cứu được đưa vào tổng quan.

PRISMA 2020 gồm nhiều thành phần hỗ trợ nhau: checklist 27 mục, expanded checklist, checklist cho abstract, flow diagram và bài Explanation and Elaboration giải thích từng mục bằng ví dụ. Với người mới bắt đầu, chỉ đọc bảng checklist thường chưa đủ. Tài liệu Explanation and Elaboration hữu ích hơn vì giải thích tại sao từng thông tin cần được báo cáo và thế nào là báo cáo đạt chuẩn.

3. PRISMA 2020 khác gì so với PRISMA 2009?

PRISMA 2020 không đơn thuần là bản chỉnh sửa hình thức. Phiên bản này giữ cấu trúc 27 mục nhưng điều chỉnh cách diễn đạt, mở rộng một số yêu cầu và làm rõ nhiều điểm từng gây hiểu lầm trong thực hành. Tinh thần chung của bản 2020 là yêu cầu mức độ minh bạch cao hơn, đặc biệt ở các khâu mà sai lệch có thể xuất hiện nhưng khó nhận biết.

Với các tạp chí quốc tế, sử dụng PRISMA 2009 cho một systematic review mới thường không còn là lựa chọn tốt. Nếu bản thảo được gửi sau khi PRISMA 2020 đã phổ biến, phản biện có thể yêu cầu cập nhật checklist và flow diagram theo bản mới.

4. Logic của 27 mục báo cáo

Người mới tiếp cận PRISMA thường thấy danh sách 27 mục khá dài. Tuy nhiên, nếu nhìn theo cấu trúc của một bài báo khoa học, 27 mục này không rời rạc. Chúng đi theo trình tự từ tiêu đề, tóm tắt, mở đầu, phương pháp, kết quả, thảo luận đến thông tin bổ sung.

4.1. Vì sao phần Methods là trung tâm của PRISMA?

Phần Methods chiếm tỷ trọng lớn nhất vì đây là nơi tạo nên tính hệ thống của systematic review. Một bài tổng quan không trở thành systematic review chỉ vì nó có nhiều tài liệu tham khảo. Nó trở thành systematic review khi quy trình tìm kiếm, lựa chọn, đánh giá và tổng hợp bằng chứng được xác định trước, thực hiện nhất quán và báo cáo minh bạch.

Trong phần Methods, có bốn điểm thường quyết định mức độ thuyết phục của bản thảo. Thứ nhất là tiêu chí đưa vào và loại ra (eligibility criteria). Thứ hai là chiến lược tìm kiếm, bao gồm cơ sở dữ liệu, ngày tìm kiếm, chuỗi từ khóa và cách xử lý tài liệu xám (grey literature). Thứ ba là quy trình sàng lọc và trích xuất dữ liệu, đặc biệt số người tham gia và cách xử lý bất đồng. Thứ tư là cách đánh giá rủi ro sai lệch (risk of bias) và phương pháp tổng hợp kết quả.

4.2. PRISMA flow diagram không phải hình minh họa trang trí

PRISMA flow diagram là sơ đồ thể hiện số lượng hồ sơ qua các bước: nhận diện (identification), sàng lọc (screening), đánh giá toàn văn (eligibility) và đưa vào tổng hợp (included). Đây là một trong những phần dễ bị làm sai nhất. Nhiều bản thảo chỉ đưa sơ đồ cho có, nhưng số liệu trong sơ đồ lại không khớp với phần Methods hoặc phụ lục.

Flow diagram cần trả lời các câu hỏi cơ bản: ban đầu tìm thấy bao nhiêu hồ sơ, loại bao nhiêu hồ sơ trùng lặp, bao nhiêu hồ sơ bị loại sau đọc tiêu đề và tóm tắt, bao nhiêu bài được đọc toàn văn, bao nhiêu bài bị loại sau đọc toàn văn và vì lý do gì, cuối cùng bao nhiêu nghiên cứu được đưa vào tổng hợp định tính và nếu có thì bao nhiêu nghiên cứu được đưa vào meta-analysis.

5. Áp dụng PRISMA trong khoa học xã hội, kinh tế và quản trị

PRISMA được phát triển mạnh trong bối cảnh y học và khoa học sức khỏe, nhưng logic minh bạch của PRISMA có giá trị rộng hơn. Trong khoa học xã hội, kinh tế, giáo dục và quản trị, PRISMA có thể được dùng để báo cáo systematic review, nhưng không nên áp dụng máy móc như trong thử nghiệm lâm sàng.

5.1. Câu hỏi nghiên cứu không phải lúc nào cũng theo PICO

PICO gồm Population, Intervention, Comparator và Outcome. Khung này phù hợp với câu hỏi về hiệu quả can thiệp, ví dụ một chương trình đào tạo có cải thiện năng lực nhân viên hay không. Tuy nhiên, nhiều câu hỏi trong quản trị hoặc kinh tế không có can thiệp theo nghĩa lâm sàng. Khi đó, PECO (Population, Exposure, Comparator, Outcome), SPIDER hoặc các khung xây dựng câu hỏi khác có thể phù hợp hơn.

Điều quan trọng không phải là buộc mọi tổng quan vào PICO, mà là làm rõ đơn vị phân tích, hiện tượng nghiên cứu, bối cảnh, biến số hoặc khái niệm trung tâm. Một câu hỏi tổng quan tốt phải đủ hẹp để tìm kiếm có hệ thống, nhưng đủ rộng để đóng góp vào tranh luận học thuật.

5.2. Nghiên cứu quan sát và dị biệt bối cảnh là điều bình thường

Trong quản trị, marketing, giáo dục hoặc chính sách công, nghiên cứu quan sát thường chiếm tỷ lệ lớn. Tác giả có thể gặp khảo sát cắt ngang, dữ liệu bảng, nghiên cứu định tính, nghiên cứu tình huống, thí nghiệm tự nhiên hoặc thiết kế hỗn hợp. Vì vậy, công cụ đánh giá rủi ro sai lệch phải phù hợp với loại thiết kế được đưa vào. Không nên dùng một thang đánh giá chỉ vì nó phổ biến nếu nó không phù hợp với câu hỏi nghiên cứu.

Một khó khăn khác là mức độ không đồng nhất cao (heterogeneity). Các nghiên cứu có thể khác nhau về quốc gia, ngành, thang đo, thời điểm thu thập dữ liệu và mô hình phân tích. Nếu làm meta-analysis, tác giả cần giải thích rõ cách xử lý dị biệt này, ví dụ thông qua mô hình random-effects, phân tích nhóm phụ (subgroup analysis), phân tích nhạy cảm (sensitivity analysis) hoặc meta-regression khi dữ liệu cho phép.

5.3. Đăng ký trước: PROSPERO, OSF và sự phù hợp theo lĩnh vực

Đăng ký trước protocol là thực hành tốt vì giúp tách bạch quyết định đã dự kiến trước với quyết định phát sinh sau khi nhìn thấy dữ liệu. PROSPERO là nền tảng đăng ký systematic review quốc tế rất quen thuộc, nhưng trọng tâm của PROSPERO là các systematic review có kết quả liên quan đến sức khỏe. Với nhiều đề tài trong kinh tế, quản trị, giáo dục hoặc khoa học xã hội không thuộc phạm vi sức khỏe, OSF Registries có thể là lựa chọn linh hoạt hơn để lưu protocol, biểu mẫu trích xuất dữ liệu và các tài liệu hỗ trợ.

Dù chọn nền tảng nào, tác giả nên lưu lại phiên bản protocol, ngày đăng ký, thay đổi sau đăng ký và lý do thay đổi. Đây không chỉ là yêu cầu hình thức. Nó giúp tác giả tự bảo vệ mình trước nghi ngờ về việc thay đổi tiêu chí, biến số hoặc phân tích sau khi đã biết kết quả.

6. Quy trình thực hành khi bắt đầu systematic review

Nếu bạn chuẩn bị thực hiện systematic review đầu tiên, không nên bắt đầu bằng việc tải hàng trăm bài báo rồi đọc ngẫu nhiên. Một quy trình hợp lý hơn là đi từ câu hỏi, protocol, chiến lược tìm kiếm, sàng lọc, trích xuất dữ liệu đến tổng hợp và báo cáo.

Một lời khuyên thực tế là hãy xem PRISMA checklist như công cụ viết bài ngay từ ngày đầu, không phải tài liệu kiểm tra vào đêm trước khi nộp. Nếu ngay từ đầu đã biết mình phải báo cáo những thông tin nào, bạn sẽ thiết kế file quản lý, bảng trích xuất và phụ lục một cách có tổ chức hơn.

7. Các hiểu lầm phổ biến về PRISMA

7.1. PRISMA không phải giấy chứng nhận chất lượng

Việc một bài báo có flow diagram và checklist PRISMA không tự động chứng minh rằng bài đó chất lượng cao. Checklist có thể được điền đầy đủ nhưng quy trình tìm kiếm vẫn hẹp, tiêu chí chọn bài vẫn thiên lệch hoặc cách tổng hợp vẫn thiếu thuyết phục. PRISMA làm tăng tính minh bạch, còn chất lượng phương pháp cần được đánh giá bằng các tiêu chuẩn khác.

7.2. PRISMA không chỉ dành cho meta-analysis

Nhiều người nghĩ rằng chỉ khi có meta-analysis mới cần PRISMA. Thực ra PRISMA áp dụng cho systematic review, có hoặc không có meta-analysis. Nếu dữ liệu không đủ đồng nhất để phân tích gộp, tác giả vẫn có thể thực hiện narrative synthesis hoặc các hình thức tổng hợp khác, miễn là quy trình được báo cáo minh bạch.

7.3. Không phải scoping review nào cũng dùng PRISMA 2020 bản chính

Scoping review có mục tiêu khác systematic review. Nếu bài của bạn là scoping review, nên tham khảo PRISMA-ScR. Nếu là network meta-analysis, nên xem PRISMA-NMA. Nếu viết protocol cho systematic review, PRISMA-P có thể phù hợp hơn. Chọn đúng biến thể PRISMA giúp bản thảo không bị thiếu những mục báo cáo đặc thù.

7.4. Không nên che giấu giới hạn để bản thảo trông mạnh hơn

Một tổng quan hệ thống nghiêm túc không cần giả vờ rằng nó không có hạn chế. Hạn chế về ngôn ngữ, cơ sở dữ liệu, tài liệu xám, số người sàng lọc hoặc heterogeneity đều có thể chấp nhận được nếu được giải thích trung thực. Điều phản biện thường không chấp nhận là sự mơ hồ: không rõ tác giả đã làm gì, bỏ qua gì và điều đó có thể ảnh hưởng đến kết luận như thế nào.

8. Bảng kiểm nhanh trước khi nộp bản thảo

9. Một số thuật ngữ quốc tế cần nắm

10. Kết luận

PRISMA 2020 nên được hiểu như một chuẩn mực minh bạch trong báo cáo systematic review. Nó không thay thế tư duy phương pháp, không bảo đảm kết luận đúng và cũng không tự biến một bài tổng quan thông thường thành tổng quan hệ thống. Tuy nhiên, nếu được sử dụng nghiêm túc, PRISMA giúp tác giả thiết kế quy trình tốt hơn, ghi chép có kỷ luật hơn và viết bản thảo thuyết phục hơn.

Đối với học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên trẻ ở Việt Nam, giá trị lớn nhất của PRISMA không chỉ nằm ở việc đáp ứng yêu cầu của tạp chí. Giá trị sâu hơn là hình thành thói quen nghiên cứu có thể kiểm tra được. Khi bạn cho người đọc thấy rõ từng quyết định trong quy trình tổng quan, bạn đang đặt nghiên cứu của mình vào một chuẩn mực học thuật cao hơn: không yêu cầu người đọc tin bạn, mà cung cấp đủ thông tin để họ có thể tự đánh giá.